![]() | ||||||||||||||||||||||||||
Svinec | ||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Izgovarjava | IPA: [svínec] | |||||||||||||||||||||||||
Videz | kovinsko siv | |||||||||||||||||||||||||
Standardna atomska teža Ar, std(Pb) | 207,2(1)[1] | |||||||||||||||||||||||||
Svinec v periodnem sistemu | ||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||
Vrstno število (Z) | 82 | |||||||||||||||||||||||||
Skupina | skupina 14 (ogljikova skupina) | |||||||||||||||||||||||||
Perioda | perioda 6 | |||||||||||||||||||||||||
Blok | blok p | |||||||||||||||||||||||||
Razporeditev elektronov | [Xe] 4f14 5d10 6s2 6p2 | |||||||||||||||||||||||||
Razporeditev elektronov po lupini | 2, 8, 18, 32, 18, 4 | |||||||||||||||||||||||||
Fizikalne lastnosti | ||||||||||||||||||||||||||
Faza snovi pri STP | trdnina | |||||||||||||||||||||||||
Tališče | 327,46 °C | |||||||||||||||||||||||||
Vrelišče | 1749 °C | |||||||||||||||||||||||||
Gostota (blizu s.t.) | 11,34 g/cm3 | |||||||||||||||||||||||||
v tekočem stanju (pri TT) | 10,66 g/cm3 | |||||||||||||||||||||||||
Talilna toplota | 4,77 kJ/mol | |||||||||||||||||||||||||
Izparilna toplota | 179,5 kJ/mol | |||||||||||||||||||||||||
Toplotna kapaciteta | 26,650 J/(mol·K) | |||||||||||||||||||||||||
Parni tlak
| ||||||||||||||||||||||||||
Lastnosti atoma | ||||||||||||||||||||||||||
Oksidacijska stanja | −4, −2, −1, +1, +2, +3, +4 (amfoterni oksid) | |||||||||||||||||||||||||
Elektronegativnost | Paulingova lestvica: 1,87 (+2) | |||||||||||||||||||||||||
Ionizacijske energije |
| |||||||||||||||||||||||||
Atomski polmer | empirično: 175 pm | |||||||||||||||||||||||||
Kovalentni polmer | 146±5 pm | |||||||||||||||||||||||||
Van der Waalsov polmer | 202 pm | |||||||||||||||||||||||||
![]() | ||||||||||||||||||||||||||
Druge lastnosti | ||||||||||||||||||||||||||
Pojavljanje v naravi | prvobitno | |||||||||||||||||||||||||
Kristalna struktura | ploskovno centrirana kocka (pck) | |||||||||||||||||||||||||
Hitrost zvoka tanka palica | 1190 m/s (pri r.t.) (razbeljen) | |||||||||||||||||||||||||
Temperaturni raztezek | 28,9 µm/(m⋅K) (pri 25 °C) | |||||||||||||||||||||||||
Toplotna prevodnost | 35,3 W/(m⋅K) | |||||||||||||||||||||||||
Električna upornost | 208 nΩ⋅m (pri 20 °C) | |||||||||||||||||||||||||
Magnetna ureditev | diamagneten | |||||||||||||||||||||||||
Magnetna susceptibilnost | −23,0×10−6 cm3/mol (pri 298 K)[2] | |||||||||||||||||||||||||
Youngov modul | 16 GPa | |||||||||||||||||||||||||
Strižni modul | 5,6 GPa | |||||||||||||||||||||||||
Stisljivostni modul | 46 GPa | |||||||||||||||||||||||||
Poissonovo razmerje | 0,44 | |||||||||||||||||||||||||
Mohsova trdota | 1,5 | |||||||||||||||||||||||||
Trdota po Brinellu | 38–50 MPa | |||||||||||||||||||||||||
Številka CAS | 7439-92-1 | |||||||||||||||||||||||||
Zgodovina | ||||||||||||||||||||||||||
Odkritje | Bližnji vzhod (7000 pr. n. št.) | |||||||||||||||||||||||||
Simbol | "Pb": iz lat. plumbum | |||||||||||||||||||||||||
Najpomembnejši izotopi svinca | ||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||
vsebnost izotopov je zelo odvisna od vzorca | ||||||||||||||||||||||||||
Svinec je kemični element s simbolom Pb (iz latinskega plumbum) in vrstnim številom 82. Spada med težke kovine. Je mehka, strupena in kovna šibka kovina z relativno nizkim tališčem, na svežem prerezu modrikasto bele barve, ki na zraku hitro potemni v bolj znano temno sivo barvo. Svinec je zadnji stabilni element v periodnem sistemu elementov. Njegovi trije izotopi so končni produkt verige jedrskih razpadov težjih elementov.
Je relativno nereaktivna šibka kovina. Njegove šibke kovinske lastnosti dokazuje njegova amfoternost: element in njegovi oksidi reagirajo s kislinami in bazami in težijo k tvorbi kovalentnih vezi. V spojinah je najpogosteje v oksidacijskem stanju +2 in ne +4, ki je običajno za lažje elemente iz ogljikove skupine. Izjeme so običajno omejene na svinčeve organske spojine. Podobno kot lažji elementi iz ogljikove skupine tudi svinec polimerizira sam s seboj in tvori verige in poliedrske strukture.
Svinec se zlahka pridobiva iz njegovih rud in je bil v zahodni Aziji znan že v prazgodovini. Glavna svinčeva ruda je galenit, ki ima pogosto primesi srebra. K rudarjenju in rabi svinca v Rimskem cesarstvu je veliko pripomoglo ravno zanimanje za srebro. Zanimanje za svinec je po padcu Rimskega cesarstva zamrlo in se vrnilo na primerljivo raven šele med industrijsko revolucijo. Leta 2014 je bila svetovna proizvodnja svinca okoli 10 milijonov ton, od tega več kot polovica iz reciklaže. Zaradi visoke gostote, nizkega tališča, duktilnosti in relativne odpornosti na oksidacijo je svinec zelo uporaben. Zaradi omenjenih lastnosti, relativne pogostosti v naravi in nizke cene se na široko uporablja v gradbeništvu in proizvodnji cevi, baterij, krogel in šiber, uteži, spajk, posode, zlitin, belih pigmentov, osvinčenega bencina in zaščit pred sevanjem.
V poznem 19. stoletju so prepoznali njegovo toksičnost in ga začeli postopoma opuščati. V nekaj državah so kljub temu še vedno v prodaji proizvodi, ki vsebujejo svinec, vključno z nekaterimi zaščitnimi premazi, kroglami in šibrami. Svinec je nevrotoksin, ki se kopiči v mehkih tkivih in kosteh, poškoduje živčni sistem, moti delovanje bioloških encimov in povzroča nevrološke motnje, kot so možganske poškodbe in vedenjske težave.
V Sloveniji je več stoletij nepretrgoma deloval rudnik svinca Mežica, ki je na vrhuncu prispeval 1 % svetovne proizvodnje. Pridobivanje rude je zaradi izčrpanih zalog od leta 1993 ustavljeno, rudnik pa sedaj služi v turistične namene.[3]